Posts Tagged ‘crisis’

Crisis, crisis, crisis. Niemand luistert meer als je er over begint. De leiders van het kabinet hebben zich teruggetrokken om te kijken of ze nog meer kunnen bezuinigen, want het is wel duidelijk dat het hen verder aan enige politieke creativiteit ontbreekt. Voor iedereen die denkt dat alleen het kabinet moet bezuinigen, is het volgende wel interessant.

lees verder

Het lot wordt gezien als iets dat ons overkomt. Dat is voorbeschikt. Al dan niet bovenmenselijk. In ieder geval als iets dat we niet zelf in de hand hebben. Zo begon in de ogen van de kunsthistoricus Russell de loopbaan van Duitslands grootste kunstenaar, Albrecht Dürer (1471-1528), met een ‘speling van het lot’.
Dürers vader was een meestergoudsmid uit Hongarije die zich in Neurenberg had gevestigd. Dürer is daar geboren en trad in de voetsporen van zijn vader na enkele jaren naar school te zijn geweest. Een paar huizen naast dat van de Dürers woonde de (kunst)schilder Michael Wolgemut. Al snel bleek dat Albrecht meer belangstelling had voor de werkplaats van de schilder. Zijn vader zag de bijzondere begaafdheid van zijn zoon in en gaf hem, tegen iedere mores van zijn tijd, toestemming om bij Wolgemut in de leer te gaan. Die hem met open armen ontving.
De vraag is nu: Wat is hier precies de speling van het lot? De Dürers kiezen er voor om Hongarije te verlaten en in Neurenberg te gaan wonen. Tegenwoordig is het al geen kleinigheid om zo’n beslissing te nemen, maar in de 15e eeuw allesbehalve voor de hand liggend. Albrecht weet vervolgens wat hij wil. Zijn vader erkent niet alleen zijn talent en wens, maar staat hem bovendien toe die in vervulling te laten gaan. Wolgemut neemt hem vervolgens aan als leerling. Dit is toch alles behalve een ‘speling van het lot’? Of zou het feit dat Wolgemut in dezelfde straat woont als de Dürers als een ‘speling van het lot’ moeten worden gezien? Dat is zeker niet het geval. Neurenberg was aan het eind van de 15e eeuw een belangrijke handels- en bestuursstad en oefende een grote aantrekkingskracht uit op ‘kunstenaars’. In hedendaagse termen zou je kunnen zeggen dat de creatieve economie van Neurenberg in de 15e eeuw danig floreerde. Het hedendaagse belang dat aan dit type economie wordt toegekend, is dus ook al geen ‘speling van het lot’. Het gaat gewoon om hard werkende mensen, die in elkaar geloven. Daarin investeren, loont!

Tijdens een bezoek aan Düsseldorf kom ik in het stadscentrum in een grote boekenwinkel. Düsseldorf is de hoofdstad van de deelstaat Nordrhein-Westfalen. Ondanks het feit dat de economie van Nederland voor 100% is verweven met die van deze deelstaat (2), heb ik Balkenende daar nog nooit een officieel bezoek zien afleggen. Jürgen Rüttgers, de Ministerpräsident van Nordrhein-Westfalen, bezoekt regelmatig Brussel. Hij weet daar met de bekende Duitse charme het nodige geld weg te halen voor de ontwikkeling van de hightech-industrie in zijn deelstaat waar onze handel zo van afhankelijk is (en dus onze verdiensten en dus onze belastinginkomsten).
Maar goed, terug naar de boekenwinkel. Ik vraag of zij werk hebben van Rüdiger Safranski. Schrijf de naam voor alle zekerheid nog even op. De dame die mij helpt, raadpleegt een collega. Beide staan ze hoofdschuddend voor mij. Nee, van Rüdiger Safranski hebben ze nog nooit gehoord.
Nu heb ik al zijn in het Nederlands vertaalde werk. Dus zo dringend was het niet. De enige reden om zijn boeken ook in het Duits te lezen, is om die taal te onderhouden. En natuurlijk om zo nu en dan te ontdekken dat in zijn oorspronkelijke spraak (moedertaal), Safranski net iets genuanceerder kan zijn. Denk bijvoorbeeld aan zijn werk Das Böse oder das Drama der Freiheit, dat in de Nederlandse titel Het Kwaad, een volstrekt ontoereikende vertaling heeft gekregen.
Bas Heijne haalt in zijn column in het NRC van 30 mei Safranski aan uit een gesprek dat hij met hem heeft gehad. Mogen we er van uitgaan dat Safranski’s opmerking, “Wij zijn veroordeeld tot de borreltafel”, verwijst naar de tafel waar zij aan hadden plaats genomen voor hun gesprek? Ik neem tenminste aan dat hij niet verwees naar de “borreltafel” waar wordt besloten over de miljarden euro’s die ieder jaar door de overheid worden uitgegeven en waar de door ons gekozen politici voor verantwoordelijk zijn? Zo denigrerend ken ik hem niet.
De opmerking van Safranski die Heijne aanhaalt over de complexiteit van de verwevenheid van wereldwijde processen en het gebrek aan ons intellectuele vermogen om die te doorgronden, begrijp ik ook niet zo goed. Over welke processen gaat het dan? “Wereldwijde processen” zijn toch al eeuwen met elkaar verbonden? (3) En al net zo lang complex? In de tweede helft van de 19e eeuw hebben de zich in een rap tempo industrialiserende landen in Europa al zoveel onderlinge verdragen, dat de oprichting van de Europese Unie een peulenschil zou zijn geweest. Alleen de individuele ambitie van enkele totalitair regerende vorstenhuizen (bovendien allemaal familie van elkaar) heeft die oprichting voorkomen. Met religie en nationalisme zweepten zij vervolgens de burgers op tot genocide. Een truc die snel daarna door de grootste schurken aller tijden (Stalin, Hitler en Mao) feilloos is gekopieerd.
Processen zijn pas complex als ze niet zijn te overzien. En welke processen zijn dat tegenwoordig? Noem er eens één. Dat kan helemaal niemand. Bovendien hebben we voor ieder probleem een politieke oplossing of een bureaucratisch antwoord. Wat mij betreft, mag dat ook wel wat minder. En daar is de politiek vanaf de jaren ’80 van de vorige eeuw ook mee begonnen. De verantwoordelijkheid voor het dagelijks leven (de complexe processen waar Safranski het over heeft?) werd teruggelegd waar die thuis hoort, bij de burger.
En zijn de politiek en de bureaucratie daar wat mee opgeschoten?
Uit een onderzoek van TNS NIPO blijkt dat meer dan 90% van de Nederlandse bevolking vindt dat vooral de overheid en de politieke partijen verantwoordelijk zijn voor de ouderenzorg. (4)
Volgens Bas Heijne is “de ware crisis” van “de traditionele instituten (…) dat ze geen overtuigende antwoorden verschaffen”. Kennelijk is het antwoord van de politiek op een totaal uit de hand gelopen verzorgingsstaat – “U bent ook zelf verantwoordelijk” – onvoldoende overtuigend en voedt dit alleen maar de afkeer voor de politiek.
Waarmee voor mij pas echt “de ware crisis” is bloot gelegd: de allesoverheersende angst voor het (moeten) nemen van verantwoordelijkheid.
En zoals iedereen weet, is er geen krachtiger drijfveer dan angst. O ja, natuurlijk, er is er één nog krachtiger: collectieve angst. En die collectieve angst is, in mijn ogen, het echte Drama der Freiheit waar Safranski op wijst.

(1) N.a.v. de column van Bas Heijne van 30 mei 2009: De Europese borreltafel.
(2) Klemann, H.A.M. en C.W.A.M. van Paridon (2008). In voor en tegenspoed… Verleden, heden en toekomst van de Nederlands-Duitse economische betrekkingen. Den Haag: Stichting Maatschappij en Onderneming.
(3) Diamond, J. (2005). Guns, germs and steel. A short history of everybody for the last 13,000 years. London: Vintage.
(4) Lems, S. (2004). Zorg voor Later. Een zorg voor nu? Amsterdam: TNS NIPO.